Dans met een open einde

Foto Unsplash

“Ik hou niet van zekerheid”, zegt Elif Shafak, een Turkse schrijfster. Hoe vaak hoor je iemand dit zeggen? Zekerheid, daar gedijen wij doorgaans goed op. Daar waar getornd wordt aan onze vermeende zekerheden, ontstaat vaak onrust. En soms staan die vermeende zekerheden ook nog eens tegenover elkaar. De zekerheid van de een, is niet per se ook die van de ander.
 
Elif Shafak spreekt over zekerheid in de televisiedocumentaire Sign of the times. Daarin komen theologen, filosofen, wetenschappers en schrijvers aan het woord over het thema religie. Ook het begrip zekerheid wordt aangestipt. “Mensen die diepgelovig of juist overtuigd atheïst zijn, kunnen erg overtuigd van hun eigen waarheden zijn”, zegt Shafak. “Mensen die overtuigd atheïst zijn, willen het geloof uitbannen. Mensen die strenggelovig zijn, willen twijfel uitbannen. Maar ik denk dat wij als mens geloof en twijfel nodig hebben, tegelijkertijd. Geloof en twijfel moeten samen dansen.” Zij heeft zich altijd meer verwant gevoeld met eigenzinnige mystici die de randen opzoeken en dingen bevragen. “We zijn constante nomaden, we leren permanent, we zijn altijd in beweging.” Als nomade maak je een reis met een open einde.
 
Ik mag met deze stof aan de slag in de nieuwe opleiding die ik dit najaar ben begonnen aan de Academie voor Geesteswetenschappen in Utrecht. Voor mij een zeer interessante aanvulling op de opleiding Theologie, Levensbeschouwing en Geestelijke Begeleiding aan het OVP in Bilthoven. Opleidingen in vrijzinnig perspectief, dus opleidingen waarbij ruimte is voor een niet-zekerweten. Eerder ben je hier een nomade.
 
Zou iemand als Etty Hillesum deze benaming ook passen? Ik moet hieraan denken in de voorbereidingen van de eerstvolgende gespreksochtend. Zij was joods en 27 jaar jong toen zij haar eerste dagboek begon ten tijde van de Duitse bezetting. Literair begaafd, ontembaar en onverschrokken. In 1981 verscheen haar schrijven in boekvorm, Het verstoorde leven. Dagboek van Etty Hillesum. Een innerlijke reis die is doorweven van een intense spiritualiteit. Schrijven was voor haar een manier om orde te scheppen in haar gedachten en gevoelens, vaak bepaald door helse ontwikkelingen gedurende de bezetting. Wij zien hoe zij zich rechtstreeks tot God richt, op geheel eigen wijze, los van welke conventies ook.
 
“Ik aanvaard alles uit jouw handen, mijn God, zoals het komt”, schrijft zij. “Ik weet, dat het altijd goed is. Ik heb ervaren dat men, door al het zware te dragen, het verkeren kan in het goede.” Woorden van gewicht, want geschreven in de harde werkelijkheid waarin de enige zekerheid leek die van de brute wens van totale vernietiging van het joodse volk, waartoe ook zij behoorde. Etty Hillesum stierf dan ook op ca. 30 november 1943 in vernietigingskamp Auschwitz.
 
Zolang zij kon, heeft zij geschreven. Daarmee laat zij een schat aan teksten achter die ons ook nu nog kunnen inspireren. Teksten die ook voorbijkomen in onze huidige reeks Zielsplekken – gespreksochtenden – met als thema Vensters op het mysterie. Dit seizoen richten we ons op teksten van mystici door de eeuwen heen, heden en verleden. Mensen in hun eigen tijd van leven, in de werkelijkheid van toen, opgegroeid met conventies die wellicht de onze niet meer zijn, maar waartoe zij zich wel degelijk moesten zien te verhouden. Na Augustinus en Teresa van Avila komen we nu aan bij Etty Hillesum. Een vrouw die als een constante nomade telkens weer haar eigen gevoelens en gedachten bevroeg. Zij leerde permanent, geestelijk altijd in beweging.  “Velen, die heden ten dage verontwaardigd zijn over onrechtvaardigheden, zijn eigenlijk alleen verontwaardigd, omdat die onrechtvaardigheden hún gebeuren”, schrijft Etty Hillesum. “Het is dan ook geen echte verontwaardigheid die diep wortelt.”
 
Het is een benadering die bescheiden stemt. Een benadering waarmee je niet alleen de wereld bevraagt, maar ook je eigen waarheden, en daarmee je eigen zekerheden. Interessant is ook om telkens weer te ontdekken hoezeer een langgeleden geschreven tekst als deze vaak nog zo kan raken aan onze eigen geleefde werkelijkheid. Want zie, buitelen ook nu de geuite verontwaardigdheden niet dagelijks over elkaar heen. Daar wordt dan vervolgens even zo gretig verslag van gedaan via de (sociale) media, liefst realtime, wat dan elders weer nieuwe verontwaardiging oproept. Probeer te midden van zoveel verontwaardiging de oprechtheid nog maar eens te zien.
 
We kunnen altijd beginnen bij onszelf. Onszelf bevragen. Op het moment van het verschijnen van deze editie van Samengaan is het advent. Met de komst van het Lichtende Kind dient zich een nieuwe tijd aan, een tijd van vrede. Zekerheid over het moment van die nieuwe tijd is nooit gekomen. Maar in de schaduw van zekerheid ontwaart zich een open einde, een ruimte waarin wij zelf de vrede mogen zijn die wij onszelf en de ander toewensen. Zullen we er ook in het nieuwe jaar weer voor gaan? Ik zeg graag ja.

– Richard van der Keur

Deze bijdrage is gepubliceerd in Samengaan nr. 3  2025  van Vrijzinnige Geloofsgemeenschap Tholen.       
 

---